در تاریخ اندلس شخصیت ها و خاندان های نامداری وجود داشتند که در سرنوشت این سرزمین تاثیرهای متفاوتی از خود به جای گذاشتند. یکی از این خاندان ها، بنی عامر هستند که در نیمه دوم قرن چهارم، هنگامی که دولت امویان یک دوره اقتدار و عظمت را پشت سر گذاشته بود به گونه ای جدی در صحنه سیاست ظاهر شدند و به زودی زمام امور را در این کشور به دست گرفتند. سه تن از این خاندان در منصب حجابت به مدت بیش از سه دهه، حکمرانان مطلق اندلس بودند در حالی که خلیفه اموی تحت اختناق آنان هیچ دخالتی در اداره کشور نداشت. اما عوامل گوناگونی این اقتدار را به انحطاط بدل ساخت که از آن جمله می توان استبداد رای در سیاست داخلی، بی پروایی در سیاست خارجی و نادیده انگاشتن قدرت عناصر اصلی حکومت را برشمرد. با این حال عامریان و برخی وابستگان آن ها پس از نابودی قدرت سیاسی شان در حکومت مرکزی توانستند چند صباحی به صورت ملوک الطوایفی بر برخی نواحی اندلس امارت داشته باشند که به سبب ضعف سیاسی و نظامی شان به زودی در امارت های قدرتمندتر استحاله شدند.

مرابطون یکی از دولت های مهم اسلامی در قرن پنجم قمری/یازدهم میلادی بود که علاوه بر مغرب، در اندلس نیز حاکمیت یافت. گسست قدرت پس از امویان و استقرار دولت های ملوک الطوایفی در اندلس، وضعیت بی ثباتی ایجاد کرده بود و این امر، فرصتی برای مرابطون به وجود آورد. حضور در اندلس مستلزم تقویت قدرت و ساختار نظام مشروعیت برای بربرهای صنهاجی مغرب بود. آنها با برتری بر قبایل مختلف مغرب و ایجاد مفهوم جهاد، قدرت سیاسی ساختند و با استمداد از اندیشه مالکی و انتخاب لقب امیرالمسلمین و جهاد با مسیحیان، پیکربندی مشروعیت خویش را شکل دادند؛ از این رو پژوهش حاضر با رویکردی تحلیلی و با تاکید منابع، تلاش می کند به این پرسش پاسخ دهد: با توجه به اوضاع اندلس در قرن پنجم قمری، چه عواملی باعث شکل گیری ساختار قدرت و نظام مشروعیت مرابطون شد؟ یافته های پژوهش از آن حکایت دارد که مرابطون در مرحله ابتدایی، از ظرفیت های مغرب برای هژمونی قدرت و ساختار مشروعیت سود جستند و حاکمیت خویش را تثبیت کردند؛ سپس با در پیش گرفتن مفهوم جهاد در برابر مسیحیان و استمداد از فقهای مالکی، خود را به اندلس رساندند و از گسست قدرت سیاسی امرای ملوک الطوایفی بیشترین استفاده را بردند و اندلس را به حوزه تصرف خود درآوردند.

لطایف الطوایف، اثر مولانا فخرالدین علی صفی (وفات: 939)، یکی از مهم ترین آثار در حیطه ادبیات داستانی به زبان فارسی، مجموعه ای است از حکایات کوتاه و نغز درباره صنوف جامعه از پادشاهان و وزیران و قاضیان گرفته تا کنیزان و ظریفان. در آن، چهره ایران قرن نهم و اوایل قرن دهم و ارزش های حاکم بر آن نمودار است. فخرالدین، فرزند مولانا حسین کاشفی سبزواری (وفات: 906 و به قولی 910)، همچون پدر، واعظ چیره دست خوش بیانی بوده است. مجالس وعظ او، با چاشنی حکایات و اشعار دلنشین، پرجاذبه بود. وی، پس از فتح هرات به دست شاه طهماسب اول صفوی (حکومت: 930 - 984)، به غرجستان رفت و، در سایه امن محمد سیف الملوک، به گردآوری حکایات پرداخت و لطایف الطوایف را مدون ساخت و به آن پادشاه تقدیم کرد.

در پی مرگ حکم المستنصر - آخرین امیر مقتدر امویان- اندلس به سراشیب سقوط افتاد؛ تا در عصر آخرین خلیفه اموی هشام الموید، آثار فروپاشی خلافت امویان آشکار شد. دولتی که در غرب جهان همپای خلافت شرقی عباسیان اعتبار و قدرت داشت، به ناگاه فرو ریخت، و فرمانروایانی که زیر لوای امویان در اندلس حکومت می کردند، علم استقلال برافراشتند. ملوک الطوایفی بودند که هر کدام تحت نفوذ و قدرت قبیله و یا خاندانی از اعراب و یا بربرهای غرب و جنوب اندلس بودند. یکی از این خاندان ها بنی عباد بود که توانست امارتی قدرتمند به وجود آورد؛ اما این امارت نیز نه تنها نتوانست عظمت خلافت امویان را حفظ کند، بلکه طبق شواهد تاریخی، نقش عمده ای در از هم گسیختن رشته اتحاد اسلامی در اندلس داشت.

لطایف الطوایف اثر ارزشمند فخرالدین علی صفی، یکی از امهات متون ادبیات داستانی ماست که از حیث اشتمال بر حکایات کوتاه، طنزآمیز و عبرت آموز، دارای جایگاه و اهمیت ویژه ای است. بسیاری از متون کلاسیک بویژه متون داستانی در مجامع و پژوهش های دانشگاهی، تنها از جنبه لغوی (philological) بررسی می شوند و از نظر ماهیت داستانی کمتر بدان ها عنایت می شود و جای تحقیقات تحلیلی (analytic) خالی است.در این مقاله به بررسی و تحلیل چهار عنصر داستانی یعنی «شخصیت»، «موضوع و درونمایه»، «روایت و راوی» و «گفتگو» می پردازیم. در بخش شخصیت، حکایات کتاب از شش نظر بررسی می شود: (از نظر تعداد شخصیتها، جنسیت شخصیت ها، طبقات اجتماعی شخصیتها، حرفه و پیشه آنها، ناهنجاریهای باطنی و ظاهری آنها و ویژگی های اصلی و مهم شخصیتها).در بخش دوم مقاله، موضوعات و درونمایه های حکایتها بررسی می شود که به چهار دسته کلی تقسیم شده است: درونمایه سیاسی، اجتماعی، اخلاقی، دینی، مذهبی و هنری.تمام اطلاعات ارایه شده در دو بخش شخصیت و موضوعات و درونمایه ها با ذکر آمار و ارقام و ارایه جدول هایی است که دقیقا بسامد حضور و ظهور هر مورد را نشان می دهد و بدین ترتیب از هر گونه کلی گرایی و اظهارنظر شخصی جلوگیری می شود. سعی شده است بر اساس آمار و ارقام دقیق، تحلیلی کوتاه و در خور حوصله مقاله ارایه شود.در بخش سوم و چارم مقاله نیز «روایت و راوی» و «گفتگو» در حکایات این کتاب بررسی شده است. امید است که حاصل این پژوهش در مطالعات جامعه شناسی ادبیات، بویژه جامعه ادبی ایران قرن نهم و دهم هـ. به کار آید.

در آیینه شعر ملک الشعرای بهار، نمایه های مجسم شخصیتی فرمان روایان به خوبی هویداست. او به عنوان بزرگ ترین شاعر معاصر و صدای مردم، توانست انتظار این مردم را از فرمان روایان بیان کند و از زاویه دید آنها به نقد و داوری ملوک بنشیند. بهار در مواجهه با فرمان روایان عصر خوشبین است و به امید بهبودی اوضاع، تلخی پند را با شیرینی مدح در هم می آمیزد، هشدار و پند می دهد اما اگر کارگر نیفتاد، مردانه نقاب از چهره زشت حاکمان بر می دارد و آنان را رسوا می سازد، سراسر شعر او از تصاویر زشت حاکمان زمانه پر شده، اما فضای روشن امید به نسل آینده ایران در آن به خوبی پیداست. در این مقاله، سعی بر آن است که شخصیت و عمل کرد پادشاهان سلسله قاجار از نگاه او بررسی شود.

خاندان ساسانی که با رویای تجدید شکوه و عظمت دوره هخامنشی حکومت نیرومندی را در تاریخ ایران باستان پدید آوردند، تحقق این آرمان را در پرتو یکپارچگی سیاسی و دین رسمی پیگیری نمودند. اگر چه اردشیر بابکان پایه گذار حکومت ساسانی پس از پیروزی بر آخرین شاهنشاه اشکانی و ملوک الطوایف، ایرانشهر را یکپارچه ساخت، اما تثبیت نظام تازه تنها در سایه سازمان اداری و سیاسی متمرکز و رسمیت دین ملی امکان پذیر بود. از این رو، دین در نظام ساسانی از کارکردهای مهمی در عرصه های گوناگون حیات جامعه ایرانی برخوردار شد. با وجود این، آیین زرتشت به عنوان دین ملی که ساسانیان در پیوند با آن تکاپوهای سیاسی خود را آغاز نمودند، در ابتدای کار ساسانیان از ظرفیتهای لازم برای رسمیت برخوردار نبود. فقدان متن واحد دینی و پراکندگی پایگاههای آیین زرتشت که از پیامدهای حمله اسکندر مقدونی و دوران ملوک الطوایف معرفی می شد، مهمترین موانع رسمی شدن آیین زرتشت بود. بنابراین، پادشاهان نخست ساسانی با حمایت روحانیت زرتشتی تکاپوی مهمی را در این راه آغاز کردند و در فرآیندی پرفراز و فرود، آیین زرتشت را در ایران رسمیت بخشیدند. این مقاله به بررسی شرایط  آیین زرتشت در آغاز کار ساسانیان، کوشش پادشاهان دوره نخست ساسانی و روحانیت زرتشتی  در مسیر رسمی شدن آن می پردازد.

تعیین حدود مناطق جغرافیایی در ادوار مختلف تاریخی از اهمیت ویژه ای برخوردار است. مرزبندی های سیاسی - جغرافیایی گاه بر اتفاقات تاریخی اثر گذارده است. از این رو تعیین حدود یک ایالت یا منطقه، رسالتی بر تاریخ نگاران و مورخان است. مغستان از جمله نواحی خاص جغرافیایی است که حدود آن در منابع به طور دقیق مشخص نگشته است. غالب منابع و تحقیقات جدید، مغستان را تنها حاشیه ساحلی می دانند. این مقاله در صدد است تا ضمن بررسی وجه تسمیه مغستان، حدود و موقعیت دقیق جغرافیایی این ناحیه را تبیین کرده، پاره ای از وقایع سیاسی - اجتماعی ناحیت را بررسی کند.

ملوک هرموز در تاریخ ایران، از امرای حکومت های محلی محسوب می شوند که بین قرن ششم تا دوازدهم هجری در سواحل و جزایر خلیج فارس فعالیت چشمگیری داشتند. منشا نژادی بنیان گذار این سلسله، محمد درم کو، چندان روشن نیست و در مطالعات و تحقیقات پیرامون خلیج فارس به آن توجه کمتری شده است؛ به رغم گسترش قدرت امرای محلی هرموز مناطق عمده ای از سواحل شمالی و جنوبی خلیج فارس و حضور فعال عناصر نژادی مختلف ایرانی، عرب، هندی و آفریقایی در دربار آنان در مطالعات و تحقیقات منتشر شده توجه کمتری به مساله منشا نژادی و ماهیت فرهنگی آنان شده است. در این مقاله سعی شده با بازنگری در منابع اصلی تاریخی و ادبی دوره های مختلف و بررسی محتوایی آنها به مساله منشا نژادی ملوک هرموز پرداخته شود.

شعر در بین ایرانیان از اهمیت بسیاری برخوردار است، چنان که اغلب فرمان روایان در گذشته از شعر و شاعر به عنوان سلاحی برای منافع خود استفاده می کردند، با آغاز جنبش مشروطیت نگرش شاعران به حکمران و مسائل اجتماعی دگرگون شد. ملک الشعرای بهار برجسته ترین شخصیت ادبی - سیاسی و بهترین نمونه این دگرگونی به شمار می رود. شعر او آکنده از آموزه های اخلاقی و تعلیمی است، آموزه هایی همچون دادگری، بخشش، ایثار و مهربانی و امثال آن که به قصد بیداری فرمان روایان از خواب غفلت و برحذر داشتن آنان از خودسری و ستم سروده شده است. این آموزه ها آن چنان متنوع و گسترده اند که زوایای گوناگون عرصه حکمرانی را در بر می گیرند. شاعر بر اساس فرهنگ الهی و اسلامی، دادگری و عدالت را محور تعالیم خود قرار می دهد و آن را مایه سعادت دو جهان معرفی می کند، همچنین وی تحقق ارزش های معنوی و کمال انسان را در فضای استبداد امکان پذیر نمی داند. ریشه آموزه های تعلیمی بهار را باید در تعالیم دین مبین اسلام و فرهنگ و تاریخ ایران باستان جست که با درایت، دل سوزی، شجاعت و هنر او همراه است.